Papa 14. Leo'nun İstanbul ziyareti: Bin yıllık Doğu-Batı ayrılığını sonlandırma çabası

MSÜ Rektörü Prof. Dr. Erhan Afyoncu, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda Papa 14. Leo’nun, 1054’teki Büyük Şizma döneminin papası 9. Leo ile isim ve misyon benzerliğine atıfta bulundu. Afyoncu, paylaşımında ayrılığın kökenine, yetki mücadelelerine, teolojik ve siyasi ayrışmaya, Büyük Şizma’nın ortaya çıkışına ve sonraki birleşme girişimlerine değindi.

Başkentin İstanbul’a taşınmasıyla başlayan mücadele

Roma İmparatorluğu başkentinin 330 yılında Konstantin tarafından İstanbul’a taşınması, Roma’nın tek dinî otorite merkezi olmaktan çıkmaya başlamasının başlangıcıydı. İstanbul, bu hamleyle birlikte kısa sürede önemli kilise merkezleri arasına girdi.

Roma ile İstanbul kiliseleri arasındaki ilk dini mücadele ise 343’te Serdika’da (Sofya) toplanan konsilde belirginleşti. Roma, bu tartışmalardan sonra İstanbul’un yükselişini kesmek amacıyla kiliseyle ilgili her türlü resmî kararda tek yetkili makamın kendisi olduğunu ilan etti. Ancak Doğulu piskoposlar, Roma'nın bu konsil kararlarını tanımayarak İstanbul ve Roma kiliseleri arasındaki ayrılığın ilk tohumlarını attılar.

İstanbul’un gücünün pekişmesi ve Batı’da papanın yükselişi

İstanbul'un gücünü pekiştiren ilk resmi adım 381’de İmparator I. Theodosios’un topladığı İstanbul Konsili’nde atıldı. Roma'dan kimsenin çağrılmadığı bu konsilde Roma’dan sonra ikinci yetkili makamın İstanbul olduğu ilan edildi.

395’te Roma'nın ikiye bölünmesi sonucunda kiliseler de kendi bölgelerindeki mahalli kültüre göre şekillenmeye başladı. 451 yılındaki Kadıköy Konsili'nde ise İstanbul kilisesinin Roma ile aynı imtiyazlara sahip olduğu kararı alındı. 476'da Batı Roma İmparatorluğu'nun çökmesiyle Papa Batı'da tek güç odağı haline geldi; Doğu’da kilise ise teolojik tartışmalarla öne çıkarken imparatorun hükmü altına girdi.

Büyük şizma ve karşılıklı aforozlar

İki kilise arasındaki en önemli kırılma, 595'te İstanbul Patriği 4. Ioannis'in tarihte ilk defa ekümenik patrik ünvanını almasıyla yaşandı. Patrik, bu ünvanla Patrikhane'nin evrensel kilise olduğunu ileri sürdü ve Batılı din adamlarının eleştirisini çekti.

Ayrılığın resmileşmesi, Patrik I. Mihail Kirularios'un 1053’ten itibaren Roma’ya karşı mücadeleyi sertleştirmesi ve İstanbul’daki bütün Latin kiliselerini kapatmasıyla hızlandı. İki kilise arasındaki birliği yeniden kurmak amacıyla Papa 9. Leo'nun 1054'te Kardinal Humbert başkanlığındaki bir elçi heyetini İstanbul’a göndermesine rağmen, Patrik uzlaşmayı reddetti. Sonuç olarak, Kardinal Humbert'in Ayasofya'ya papa adına bir aforoz fermanı bırakmasıyla, Patrik de aynı gün papa ve elçilerini aforoz etti; bu hadise Büyük Şizma olarak tarihe geçti.

Bizans’ın son çaresi: Halk isyanına rağmen birleşme

Daha sonraki yıllarda Bizans, Yıldırım Bayezid döneminden itibaren ağır bir Osmanlı baskısı altına girmesiyle Avrupa'dan yardım almaktan başka çare kalmadığını düşündü. Papa, bu yardım karşılığında kiliselerin birleşmesi şartını ileri sürdü ve Bizanslılar 1439'da Floransa Konsili'nde papanın isteklerini kabul ettiler.

İmparator Konstantin’in son çare olarak, adım adım yaklaşan Türk tehlikesine karşı Avrupa’dan yardım almak için 12 Aralık 1452’de Ayasofya’daki ayini Roma usulünde yönettirmesi, halkın şiddetli tepkisine neden oldu. Halk, kadehler dolusu şarap içerek birlikçilere lanet okudu. "Biz ne Latinler'in yardımına ne de birliğe muhtacız. Katolik tarzında ibadet bizden uzak olsun" diye bağırarak bu zorunlu birleşmeyi protesto etti.

Tarihçi Prof. Dr. Erhan Afyoncu'nun bu analizi, günümüzdeki Papa 14. Leo'nun misyonunun, bin yıllık ayrılığın izlerini silme çabası olarak görülebileceğini ortaya koyuyor. Tarihi ve güncel olayların bu kesişimi, iki kilise arasındaki ilişkilerin geleceği açısından önemli bir bağlam sunmaktadır.